پیشگامان عکاسی در شیراز از داشتن موزه ی عکاسی محروم اند؛
(عکاسخانه ی فردوسی شیراز-عکس ها: محمدحسین نیکوپور)
داستان شیشه های که خَش می بیند، ابزارهاي که خاک می خورند
محمدحسین نیکوپور: شیراز نخستین و مهمترین شهر ایران بود که عکاسی و فنون مربوط به آن را گسترش داد و بهره گیری از این فن جدید در دسترس مردم شهر بود. شاید دلیل آن را بتوان جغرافیای شیراز دانست که در راه مواصلاتی بین بوشهر و تهران بود. بوشهر دروازه اصلی واردات از راه دریا به ایران بود. بیشتر شرکت های خارجی دفتری در شیراز داشتند و فناوری نوین را به این شهر وارد می کردند. البته، نباید این نکته را هم فراموش کرد که نسل اول عکاسان شیراز تحصیل کردۀ فن عکاسی بودند و در گسترش این هنر نقش مهمی ایفا می کردند.
میرزا حسن عکاس باشی در سال 1278 شمسی اولین عکاسخانه عمومی را پشت بازار وکیل (طاق اسکرو) بنیان نهاد. پس از وی برادرانش میرزا محمد رضا، میرزا محمد رحیم و فرزند ارشدش میرزا حبیب الله خان راه او را دنبال کردند. باید گفت در عصری که دانش عکاسی در پایین ترین سطح خود در ایران قرار داشت اینها به شیوه کاملا علمی عکاسی می کردند و به واسطه تسلط به زبان انگلیسی از علم روز دنیا بهره مند بودند.
هم اینک این میراث تاریخی و هنری در شهر ادب و هنر در همهمه ی پیشرفت های فناوری و شهرنشینی به دست فراموشی سپرده شده و دیگر نامی از بنیان گذاران عکاسی شیراز هم که به فاصله ی کمی از پدید آمدن این صنعت هنر روبه رشد برده نمی شود و گرچه از چهره نگارهای شیرازی نامی برده نمی شود اما عکاسخانه ی "فردوسی"، یادگار این خاندان هنرمند در گوشه یی از بافت تاریخی شیراز هنوز استوار مانده است. باشد که این یادگار کهن عکاسی شیراز گرچه در سال های نخستین مرگ میرزا حسن چهره نگار شیرازی به تاراج رفت و در عکاسخانه ی شهر تهران به عنوان میراث تصویری پایتخت نگهداری می شود با قرار گرفتن میراث عکاسی شیراز به موزه یی در شأن هنر عکاسی جنوب ایران تبدیل شود.
نخستین نگاتیوها در شیراز نور دید
منصور صانع، فارغ التحصیل رشتۀ عکاسی که پایاننامۀ اش را درباره پیشگامان عکاسی در شیراز نوشته، می گوید: "میرزا حسن عکاسباشی نخستین عکاس شیراز بود. او به زبان انگلیسی مسلط بود و عکاسی را در هند از انگلیسیها فرا گرفته بود. بنابر این، به سبک علمی عکاسی می کرد."
اولین دکان عکاسی در شیراز توسط همین میرزا حسن عکاسباشی باز شد. او پشت بازار وکیل در یک کوچه که حالا کوچۀ عکاسباشی است، مغازۀ عکاسی باز کرد و این امکان را برای مردم عادی که فراهم کرد تا چهرۀ خود را ثبت کنند.
خانۀ او پشت بازار وکیل (نزدیک طاق اسکرو) بود که به سبک خانه های آن زمان اندرونی و بیرونی داشت. در قسمت بیرونی، سقف به جای آئینه کاری و نقاشی، پر از عکس بود. نام و مشخصات عکس ها روی سقف نوشته شده بود. شیشۀ نگاتیوها هم روی شیشۀ دیگری نصب شده بود، تا به صورت اسلاید در بیاید. شیشه ها روی درهای خانه نصب شده بود.
برادران عکاسباشی (یعنی میرزا حسن، میرزا محمد رضا، محمد رحیم و میرزا فتحالله) که بعداً نام "چهره نگار" را برگزیدند، از پیشگامان عکاسی بودند و تاریخ عکاسی شیراز را متحول کردند.
میرزا حسن که به یقین نگرشی فراتر از دید خیلی از عکاسان امروزی داشت، بسیاری از مکان ها و نقاط دیدنی شیراز را حدود صد سال پیش ثبت کرده است.
به نظرمنصور صانع، این کار نشان دهندۀ نگرش ژرف و جلوتر از زمان این عکاس است؛ این عکسها سندهای معتبر و با ارزشی از زمان زندگی میرزا حسن عکاسباشی است.
میرزا محمد رضا برادر دیگر، دومین عکاسخانه را در شیراز افتتاح کرد. اعلان و قیمت عکاسی و اسناد دکان عکاسی او پس از صد سال هنوز باقی است. در یکی از اعلان های او آمده بود که امکان گرفتن عکسی به اندازه تمام قد یک انسان که یک وجب از بالا و یک وجب از پایین آن باز باشد، برای او مقدور بوده؛ یعنی او می توانسته عکسی به طول دو و عرض یک متر چاپ کند.
به گفتۀ صانع، الآن این کار با فنون عکاسی دیجیتال برای عکاسان ایران ممکن شده است. خلاقیت های دور از ذهن آنان برای آن دوران عجیب بوده. در آن زمان عکاسان شیرازی عکس را حتا روی سنگ مرمر یا تخممرغ نیز چاپ می کردند.
میرزا فتح الله هم دکان عکاسی دیگری در شیراز تاًسیس کرد به نام فردوسی که در پشت ارگ کریمخانی واقع بود. این دکان به همت فرزند ارشدش تا همین چند سال پیش نیز فعال بود.
منصور صانع، که کتاب های "به یاد شیراز" و" پیدایش عکاسی در شیراز" را تالیف کرده می گوید: "یکی از منابع تاریخی برای تحقیق درباره وقایع بعد از جنگ جهانی در فارس عکسهای خانوادۀ چهره نگار است که از در گیری بین عشایر با ماًموران حکومتی و تحصن ها در تلگراف خانه برای اعلام همبستگی با آزادی خواهان تهران و مراسم اعدام گرفته شده است."
ثبت عكاسخانه فردوسى شیراز در فهرست آثار تاریخى
سایت عکاسی: عكاسخانه
فردوسى در شیراز به شماره ۱۶۲۸۴ در فهرست
آثار تاریخى فرهنگى كشور به ثبت رسید.
مدیر
وقت روابط عمومى میراث فرهنگى، صنایع دستى و گردشگرى فارس در 27 فروردین 1386 با بیان
این خبر گفت: از زمان ثبت این اثر، ضمن رعایت حقوق مالكانه، زیر نظارت، مراقبت و
حمایت سازمان میراث فرهنگى بوده و هرگونه عملیاتى كه منجر به تخریب یا تغییر هویت
آن شود، ممنوع است.
امید
على پور تأكید كرد: مرمت و بازسازى اثر نیز تنها با تأیید و نظارت سازمان میراث
فرهنگى امكان پذیر است و تخلف از آن جرم محسوب شده و مرتكب، مشمول مجازات هاى
قانونى خواهد شد. وى افزود: عكاسخانه فردوسى از آثار تاریخى دوران پهلوى اول و
مربوط به خاندان چهره نگار، نخستین عكاسان شیرازى است كه به وسیله میرزافتح الله
خان چهره نگار بنا شده است.
میرزاحسن
عكاسباشى، بزرگ خاندان چهره نگار، بنیانگذار هنر عكاسى در فارس و جنوب ایران، در
سال ۱۲۳۰ هجرى شمسى دیده به جهان گشود و از همان دوران
كودكى به تحصیل علم و دانش از پدر و استادان آن زمان پرداخت.
وى
براى كسب علوم بیشتر به بحرین و هندوستان رفته و در زمینه فراگیرى علوم دینى، شعر،
ادب، خطاطى و عكاسى در زمان خود به حد كمال رسید.
میرزاحسن
عكاسباشى نیمى از دوران اقامت ۲۰ ساله خود
در بمبئى را به هنر عكاسى پرداخت و با گنجینه زیبایى از عكس هاى بناهاى تاریخى و
مناظر كشور هندوستان به همراه برادر خود كه او نیز مدتى در این كشور نزد استادان و
هنرمندان عكاس، آموزش دیده بود راهى ایران شد و نخستین عكاسخانه ها را در بوشهر،
كازرون و شیراز تأسیس كرد. میرزاحسن تا پایان عمر در شیراز به هنر عكاسى پرداخت و
در سال ۱۳۳۶ هجرى شمسى دیده از جهان فروبست.
میرزافتح
الله خان، میرزاحبیب الله خان، بهرام، بانو عزیزه جهان، حسن و منوچهر از دیگر
اعضاى هنرمند عكاس خاندان چهره نگار شیرازى هستند كه هر یك در زمان خویش، آثار
ارزشمندى را به گنجینه هنرى این خانواده افزودند.
نسخه
هاى تكثیرشده از عكس هاى تاریخى شیراز كه از آثار خاندان چهره نگار بر جاى مانده
از سوى سازمان میراث فرهنگى در نمایشگاه دائمى عكس هاى تاریخى شیراز واقع در ارگ
كریمخان در معرض دید عموم قرار گرفته است.
عكاسخانه
فردوسى در شیراز، میدان شهردارى، خیابان ناصرخسرو، نبش خیابان ۲۲
بهمن واقع شده و هم اكنون نماى آجرى بیرونى این بناى تاریخى تقریباً سالم و
پابرجاست. در پوشش سقف عكاسخانه فردوسى از تیرهاى چوبى و در بناى آن از آجر، سنگ،
چوب و گچ استفاده شده است.
روزنامه ايران، شماره 3612 به تاريخ 26/1/86، صفحه 20 (ايران زمين)
چهره نگاران شیراز عکاسان بداهه بودند
زنده یاد بهمن جلالی، مدرس و محقق تاریخ عکاسی ایران نیز در باره برادران عکاسباشی یا چهره نگار باور داشت: "چهره نگاران شیراز عکاسان بداهه بودند، یعنی آثارشان دارای خلوص و اصالت است. ساختارعکسهایشان کاملاً ایرانی و به دور از هرگونه تقلید است. بین عکس و مخاطب حایلی نیست و ترکیب بندی عکسها ایرانی بودن آن را نشان میدهد."
عکاسخانه های شیرازی نور نداشت. عکاسخانهها را در حیاط خانه ها برپا می کردند و برای اینکه نور را کنترل کنند، آلاچیقهایی می ساختند که رویش درخت انگور بوده و برگ های این درختها نور را می شکسته و باعث می شده که نور کنتراست نداشته باشد . بیننده در این عکس ها نور نرمی را حس می کند که انگار وجود ندارد. درست برخلاف عکس های امروزی که نور، عنصری مشخص و قابل تشخیص است.
جلالی معتقد بود: "این عکاسان آرایش و دکوری که برای عکس ها استفاده میکنند، همان آرایش حیاط خانه شان است. شما در عکس هاشان گلدان های شمعدانی میبینید، قالی و قالیچه میبینید. در دهۀ ۱۳۳۰با موج تجدد خواهی این نوع عکاسی را هم از بین برد و به جای قالی و قالیچه، ما مبلمان فرنگی می بینیم و سالهای بعد ما شاهد یک نوع بیقیدی در عکاسی هستیم که در بقیۀ چیزهایمان هم با آن درگیریم."
به اعتقاد جلالی، متاسفانه هیچ نشانی از ایران در تاریخ عکاسی دنیا نیست. چرا که ما بهایی به عکاسان قدیم ایران نداده ایم.
مجموعهای نفیس ابزارهاي عکاسی وفیلمبرداری در شیراز خاک میخورد
مجموعهای نفیس از دوربینهای فیلمبرداری و عکاسی قدیمی، دستگاههای پخش فیلم و اسلاید، دستگاههای ظهور و چاپ عکس آنالوگ، دستگاههای قدیمی تدوین فیلم و دیگر ابزار عکاسی آنالوگ که در اختیار یک عکاس شیرازی است، در تنهايي و انزوا، خاک میخورد.
محمد مهدی شبان سروستانی عکاس جوانی است که در درطول ۱۵ سال گذ شته توانسته است مجموعهای را فراهم کند که در آن دوربینهایی مربوط به سال ۱۸۵۵ میلادی نیز در آن یافت میشود.
وی مدعي است: اين مجموعه حاصل ۱۵ سال تحقیق، جمعآوری دهها وسیله عکاسی و چاپ و تدوین، دستگاه تانک ظهور، چاپ جعبهای، جعبه روتوش، چراغ ایمنی تاریکخانه، دستگاه برش و ديگر ابزار و ادوات مربوط به عكاسي از دورههاي گذشته تاكنون است که به دلیل نداشتن حامی مالی مجبورهستم در منزل شخصی از آن نگه داری کنم.
شبان سروستانی که عضو فدراسیون بین المللی هنرعکاسی (FIAP) است انگیزه خود از جمع آوری چنین مجموعه منحصر به فردی را توجه و علاقه به سرگذشت و تاریخچه عکاسی شیراز عنوان و اضافه كرد: شيراز يكي از غنیترین مجموعههای این هنر در ایران است.
وي گفت: تاريخ عكاسي در فارس و شيراز قدمتی صد و چند ساله دارد که به فاصله نه چندان دور از اختراع دوربین عکاسی و گرفتن و ضبط تصویر در اوائل قرن نوزدهم (۱۸۲۶. م) توسط نیسفور نیپس و بعد لوئی داگر عکاسان فرانسوی جنبه واقعیت بخود گرفت و این نشان دهنده آن است که مردم فارس از گذشته تاکنون به این هنر علاقمند بودهاند وبه همین دلیل نیز همواره وسایل مورد استفاده در این هنر برای مردم این دیار مورد توجه بوده است.
وی ادامه داد: شیراز، پس از تهران و تبریز، سومین شهری است که فن عکاسی در آنجا معمول شده و رواج یافته و عکاس خبری و هنری بسیاری در طول تاریخ از این شهر عکسهای ماندگاری را از خود بجای گذاشتهاند، از اینرو من تصمیم گرفتم برای زنده نگاه داشتن این هنر در فارس که مهد تمدن سرزمین پارس محسوب میشود نمایشگاهی از این مجموعه تاریخی رابه معرض دید عموم بگذارم.
شبان گفت: با وجود اینکه حامیانی از چند استان مختلف کشور برای برگزاری این نمایشگاه در استانها ی خود اعلام آمادگی نمودهاند آما من ترجیح میدهم که این مجموعه نفیس در شهر شیراز و استان فارس برپا شود.