نیمه ی مربیان؛ نقبی به "ایوانف" امیر کوهستانی

(عکس: رضا معطریان - ایران تئاتر)

پرده ی یکم؛ اینک ایوانف

شاید خوشبین ترین کسانی که تئاتر را در شیراز دنبال می کنند هم پیش بینی اینکه نمایشی با اندازه های "ایوانف" که هم از نظر زمانی وهم از لحاظ داستانی طولانی و سنگین تر از آنچه تا پیش از این در شیراز سراغ دارند، استقبالی که این نمایش به همراه داشته برایش سخت باشد، اما این نمایش در روزهایی که تئاتر عامه پسند و موزیکال شیراز هم به خاطر عدم وجود مخاطب جدی با مشکل روبه روست توانست دست کم در شب گشایش خود علاقه مندان این هنر را شگفت زده کند.

با این که نمایش "ایوانف" به خاطر آنچه از پیشینه ی امیررضا کوهستانی در مقام کارگردان آثاری که مخاطب خاص دارد و سلیقه ی تمامی هنردوستان را ممکن است همراه خود نداشته باشد درچهارشنبه شبی که تالار حافظ را به عنوان محلی برای گردهمایی بخشی از مخاطبان تئاتر مدرن ایران برگزیده بود توانست پاسخ درخوری در اقبال هنردوستان در شهر ادب و هنری دریافت کند و این باور که هنر تئاتر به لحاظ جذب مخاطب دست کم در شیراز با کمبود دست و پنجه نرم می کند درست نیست و جماعتی که در شب آغاز به صحنه رفتن واپسین اثر نمایشی امیر کوهستانی به دیدار آمدند همگی آنی نیستند که تماشاگر دائمی تئاتر بشود نامیدشان.

آنچه شاید کمتر در این میان مطرح است فارغ از اینکه تاکنون کاری با این تعداد بازیگر مطرح که از سطح بالایی از پیشینه ی تئاتری و سینمایی برخوردارند در شیراز به روی صحنه نرفته و همین بخشی از استقبال مردمی از نمایش "ایوانف" در تالار حافظ است، نگاهی است که مردم به این هنر دارند و از چشم دست اندر کاران هنرهای نمایشی پنهان مانده است.

این تماشاگر تئاتری که سال های پیشین هنگامی که هنوز جانی در کالبد این هنر در شیراز وجود داشت و به گواهی پیشکسوتان و اهالی تئاتر در خاستگاه نخستین جشنواره ی تئاتر ایران بارها در همین تالار ابوریحان که به سختی در میان بوی ماهی و سبزی گندیده ی دروازه کازرون نفس تازه می کند با اجراهای مرحوم مجید افشاریان ازدحام علاقه مندان هنرنمایش را به دنبال داشته است، دست کم چهارشنبه شب 23فروردین 1391 هم دوباره این موضوع را ثابت کرد که اگرچه آمار و ارقام نشان دهنده ی نبود تئاتر در سبد خانواده هاست، اما علاقه به دیدن تئاتر فاخر و مدرنی که با اندیشه های به روز همراه است می تواند دوباره فضایی را فراهم کند که تئاتر در سبد خانواده ها قرار گیرد.

پرده ی دوم؛ پیروزی اراده

نمایش "ایوانف" که جدا از قرار گرفتن نام امیررضا کوهستانی در سطح بالای فهرست نه چندان بلند بالای تئاتر جوان و نوپای ایران هر دنبال کننده ی تئاتری را به سوی خود می کشاند در میان بازیگران توانمندی که مانند این کارگردان از نسلی برخاسته اند که همواره تئاتر را در تک گویی های طولانی و زرق و برق های صحنه می دیدند و اراده خود را بر این نهادند تئاتر را با به میان مردم آوردن و بیرون کشیدن این هنر گلخانه یی مفهومی تازه ببخشند، از زبانی برخوردار است که هر بیننده ی تازه وارد تئاتر را در صندلی سالن های سوت و کور میخکوب می کند و این باور که تئاتر به واسطه ی فضایی که یا خیلی کسل کننده است که تماشاگر کاری جز خوابیدن در تاریکی سالن ندارد یا خیلی جلف و سبک است که از میانه ی نمایش بیننده دنبال راه فراری است که سالن را ترک کند، به فراموشی باید سپرد.

امیررضا کوهستانی که با نمایش "رقص روی لیوان ها" گامی بلند در جلب نگاه های داخلی و خارجی به ویژه بخش گسترده یی از جشنواره های خارجی برداشت و در کمتر از دو کار نمایشی که هم نویسنده و هم کارگردان بود توانست به چهره یی خبرساز در تئاتر ایران تبدیل شود یکبار دیگر به فاصله ی 6سال پس از تجربه ی به یادماندنی "رقص روی لیوان ها" با نمایش های "کوارتت" و "تجربه های اخیر" پیروزی های شکل گرفته با "رقص روی لیوان ها" را دوباره زنده نگه دارد.

این کارگردان نسل پس از انقلاب ایران که با "17 دی کجا بودی؟" نه فقط توانست نگاه منتقدان سختگیر هنر نمایش را به کارهای مدرن و غیرکلاسیک تئاتر را نسبت به خود جلب کند بلکه این توانایی را نشان داد که می تواند علاقه مندان هنرهای نمایشی را  در انتظار کارهای بعدی اش مشتاق تر کند.

پرده ی سوم؛ نیمه ی مربیان

پس از اینکه میانه های پارسال تمرین های "ایوانف" با این پیش فرض که اینبار کوهستانی فارغ از نمایشنامه هایی که خود نوشته چگونه می خواهد از پس متنی به پرتوانی و ظریفی نمایشنامه ی آنتوان چخوف بر آید و با پشتوانه ی موفق نمایشنامه های خود دست به ریسکی بزرگ در حد و اندازه های نمایشنامه نویس بزرگ روس بزند، خود بیانگر این است که این کارگردان جستجوگر بر اساس داشته هایی که باعث شد در رشته ی پژوهش تئاتر در یکی از معتبرترین مراکز تئاتر دنیا پذیرفته شود.

کوهستانی در رها کردن خود از قید و بندهای متن چخوف و به عبارتی "ایرانیزه" کردن متن این نمایشنامه نویس روس دست به تجربه یی زده که هر خبره ی نمایشنامه نویسی را به وجد می آورد و در دنبال کردن این نمایش دلبسته تر می نماید.

نمایش "ایوانف" برخلاف آنچه در اذهان علاقه مندان تئاتر و آن گونه که از سوی این کارگردان خوش ذوق با کسره یی که زیر واژه ی «ایوانف» به آنتوان چخوف ِ روس نسبت داده، اساسا ایوانف ِ امیررضا کوهستانی است و اگر نبود ریزه کاری های این نمایشنامه نویس شیرازی که پیش از این در دیگر نمایشنامه ها ویژگی یک اثر نمایشی را با امضای کوهستانی معرفی می کند از نیمه ی نخست با درایتی که از وی سراغ می رفت به سادگی این متن ایرانی شده را با کششی که او ایجاد کرده اداره می کند و در نیمه ی دوم بر اساس آنچه انتظار می رود با ادامه ی روندی که در نیمه ی نخست این نمایشنامه ارایه می شود این کوهستانی است که در نیمه ی مربیان پیروز میدان این بازی ی نور، واژه، بیان، بدن، صحنه، میزانسن، دکور،... است./

نشست خبری نمایش «ایوانف» کوهستانی

_{(عکس: علی گزبلند)}

اجرای ایوانف در شیراز سرآغاز آشتی مردم با هنر نمایش

محمدحسین نیکوپور: در نشست خبری نمایش "ایوانف" که از 23 تا 30 فروردین در تالار حافظ شیراز به روی صحنه می رود، عوامل این تئاتر با ابراز خوشنودی از قرار گرفتن در میان مردم شیراز که از سرآمدان عرصه ی هنر و فرهنگ ایران زمین هستند اجرای این نمایش را فرصتی برای آشنایی با فضای فرهنگی و هنری شهر ادب و هنر دانستند.

هیچ بهانه یی برای اجرا نشدن "ایوانف" در شیراز وجود نداشت

کارگردان نمایش "ایوانف" در این نشست که ساعت ها به درازا کشید و عوامل این نمایش را به همراه داشت با ابراز خرسندی از اینکه پس از یک دهه دوباره می تواند در زادگاه خود نمایشی در این حد و اندازه را به اجرا بگذارد، گفت: از آخرین باری که با گروه تئاتر مهر در شیراز نمایشی به روی صحنه بردم 10 سال می گذرد که به کار "رقص روی لیوان ها" مربوط می شد. پس از به روی صحنه رفتن رقص روی لیوان ها بود که بنابر شرایطی مجبور شدم که به تهران کوچ کنم و ادامه فعالیت گروه تئاتر مهر را در پایتخت دنبال نمایم.

امیررضا کوهستانی با بیان اینکه در این یک دهه یی که در تهران و خارج از شیراز به فعالیت تئاتری مشغول است همواره در پس ذهنش با این پرسش مواجه بود که آیا امکان دوباره ی اجرای نمایش در شیراز برای او فراهم هست یا نه، افزود: فراهم شدن شرایط اجرای نمایش "ایوانف" در شیراز این فرصت را به من و گروهم داد که دوباره در این شهر بتوانم کاری در وسعت "ایوانف" را به روی صحنه ببرم.

او، اعلام کرد: یکی از مهمترین دلایل آوردن نمایش "ایوانف" به شیراز فراهم بودن امکانات به لحاظ فنی است.

کوهستانی با اشاره به اینکه از ابتدا هم خیلی به این رویداد به خاطر حجم اجرا و مسایل فنی بدبینانه به موضوع نگاه نکرده است درباره ی انتخاب  اجرای نمایش "ایوانف" در شیراز، پاسخ داد: با توجه به اینکه برای به صحنه بردن نمایش "کوارتت" نیاز به سالنی است که از چهار سو تماشاگر بتواند صحنه را ببیند پیدا کردن چنین سالنی در ایران سخت است و اجرای نمایش "17دی کجا بودی" هم نیاز به صحنه یی عریض دارد، ترجیح داده شد نمایش "ایوانف" در شیراز به روی صحنه برود.

وی، اشاره داشت: به خاطر نوع پذیرش این نمایش و فراهم شدن شرایط هیچ بهانه یی برای اجرا نشدن "ایوانف" در شیراز وجود نداشت.

این کارگردان 34 ساله که علیرغم جوان بودن از چهره های موثر تئاتر مدرن ایران است درباره ی گروه تئاتر مهر هم گفت: همه اعضای این گروه که نقش ها و عوامل نمایش ایوانف را برعهده دارند در سطح نخست هنر نمایش ایران قرار دارند و همگی در تئاترهای مطرح و دیگر عرصه های هنری حرفی برای گفتن دارند و بدون کمترین چشمداشت مادی به شیراز آمده اند.

کوهستانی با ابراز ناخرسندی از اینکه بیش از هر کسی از اینکه امکان دیدن نمایش هایش در خارج از تهران وجود ندارد، افزود: همه ی این دغدغه ها موجب شد به اجرای شیراز خیلی جدی تر فکر کنم و خوشبختانه از بابت مسایل فنی هم شرایط بهتری نسبت به تماشاخانه ی ایرانشهر برای اجرای نمایش "ایوانف" در تالار حافظ حاکم است و امکانات این تالار حتی بهتر از آنجاست.

این نمایشنامه نویس درباره ی ایرانیزه شدن نمایشنامه ی "ایوانف" که نوشته ی آنتوان چخوف است، پاسخ داد: "ایوانف" جدای از دلبستگی خودم به چخوف انتخاب ناگزیری بود؛ چراکه شرایط کار کردن بر اساس نمایشنامه های ایرانی سخت شده است و وادار شدم از زاویه دید این نمایشنامه نویس روس به مسایل جاری نگاه کنم.

وی یادآور شد: شرایط کاری یک گروه تئاتر همیشه دست خودش نیست و معمولا شرایط بیرونی گروه را وادار به انتخاب می کند.

کارگردان "ایوانف" با اشاره به اینکه از ابتدای نوشتن این کار خواستار تغییر نمایشنامه ی چخوف نبوده است، اشاره داشت: در ادامه تشویق شدم که نگاه امروزی تری به این نمایشنامه داشته باشم، اما استخوان بندی آن را حفظ کردم.

کوهستانی ادامه داد: چون پایان بندی چخوف را در نمایشنامه ی "ایوانف" دوست نداشتم و فکر کردم این پایان بندی نوعی از سر باز کردن است، تغییری در این پایان بندی دادم و نمایش را با بن بستی انفعالی به پایان رساندم.

نمایشنامه نویس "ایوانف" که تاکنون از چند جشنواره ی تئاتر اروپا مورد تقدیر قرار گرفته است درباره ی انتخاب حسن معجونی برای ایفای نقش ایوانف هم گفت: در هنگام نوشتن این نمایشنامه در ذهنم تصویری به جز حسن معجونی که پیش از این در نمایش "17 دی کجا بودی؟" در کنار هم بودیم نداشتم، لذا این بازیگر توانمند انتخاب ناگزیری برای شخصیت ایوانف بود.

وی ادامه داد: در اجرا هم ثابت شد که کیفیت بازی حسن معجونی و نگاه وی به شخصیت و درک ابعاد پیچیده ی ایوانف انتخاب درستی بوده است.

کوهستانی در پاسخ به پرسش خبرنگار همشهری که نظر وی را درباره ی وضعیت تئاتر خصوصی در کشور جویا شد، گفت: به نظر من وظیفه ی اهالی رسانه فراتر از این است که نظر مسئولان فرهنگی و هنری را درباره ی این مسایل بخواهند، چون عملکردها در این قضیه مهم است و شواهد خلاف این موضوع را نشان می دهد.

وی تاکید کرد: تا وقتی که تعداد اجراهای یک نمایش  کم و نظارت و ارزشیابی  بر سالن های خصوصی تشدید، بودجه های تئاتر تبدیل به اهرمی برای کنترل هنر شده و سلیقه ی شخصی بر نمایش حاکم می شود، تئاتر خصوصی هم مانند مسئله ی تئاتر شهرستانها هیچ گاه به جایی نمی رسد.

 

تئاتر خصوصی در دوران نوزادی به سر می برد

بازیگر نقش "ایوانف" هم در ادامه ی این نشست در پاسخ به خبرنگار همشهری مبنی بر وضعیت تئاتر خصوصی در ایران، پاسخ داد: تصور می کنم تئاتر خصوصی نوزادی است که مجموعه یی از افراد فقط دغدغه اش را دارند.

حسن معجونی افزود: وظیفه ی مرکز هنرهای نمایشی این نیست که فقط اقدام به فرستادن استاد تئاتر به شهرستان ها بکند، با آوردن کارهای نمایشی خوب به شهرستان ها می شود تجربه ی دیدن نمایش های خوب را در شهرهای دیگر هم نهادینه کرد.

وی با توهم دانستن حرکت های دولتی برای خصوصی سازی تئاتر، ادامه داد: 6سال پیش بر اساس اصل 44 قانون اساسی حرکتی در خصوصی سازی شروع شد که متاسفانه هیچ کس آنرا تحویل نگرفت و همه ی اقدامات بصورت فردی دنبال شد.

معجونی با اعلام اینکه چینش آثار نمایشی در مدت زمان کوتاه سم مهلکی برای اقتصاد گروه های تئاتری خصوصی است، افزود: همچنان مقوله ی نظارت هم دست و پای تئاتر خصوصی را بسته است.

این بازیگر سینما و تلویزیون در بخش دیگری از این نشست خبری که با حضور دیگر بازیگران نمایش "ایوانف" برگزار شد، تجربه ی قرار گرفتن در کنار کوهستانی را در شیراز ستود و گفت: دو جا دیدم که امیر کوهستانی حساسیت خاصی در اجرا به همراه دارد؛ یکی در اجرایی که با نمایش "17 دی کجا بودی؟" در رویال کورت لندن با وی همراه بودم و حالا اینجا در شیراز این حساسیت دوباره در کوهستانی دیده می شود.

معجونی تاکید کرد: وقتی قرار شد در شیراز هم نمایش "ایوانف" به صحنه برود احساس کردم اتفاق جدی تری در حال شکل گیری است.

بازیگر خوب هرجا و در هر عرصه یی می تواند موثر قرار گیرد

در این نشست که با پرسش های متعدد خبرنگاران از عوامل و بازیگران نمایش "ایوانف" همراه بود، نگار جواهریان که نقش "ساشا" را در این نمایش برعهده دارد درباره ی تجربه ی بازی در نمایشی از امیر کوهستانی در شیراز، گفت: جدای از اینکه شیراز شهر امیر کوهستانی است  که احساس عجیبی موجب می شود فکر کنی در جایی قرار است بازی کنی که عنوان نخستین فستیوال های هنری و تئاتری ایران را یدک می کشد، من را از چند روز پیش از رسیدن به شیراز هیجان زده کرد.

بازیگر فیلم سینمایی "یک حبه قند" درباره ی حضور بازیگران سینما و تلویزیون در هنر تئاتر هم، پاسخ داد: احساس خاص و ویژه یی نسبت به این موضوع ندارم و فکر می کنم بازیگر خوب هرجا و در هر عرصه یی می تواند موثر قرار گیرد.

در این نشست که در آستانه ی به روی صحنه رفتن نمایش "ایوانف" در شیراز برگزار شد، مهین صدری، وحید آقاپور، محمدرضا نجفی، فریبا کامران، علی باقری، فاطمه فخرایی و اشکان مجابی در غیاب سعید چنگیزیان به پرسش های خبرنگاران پاسخ گفتند.